naar vorige artikel in

Au Courant 19 / 2 (augustus 2012), pag. 5–7

dit artikel in pdf

naar volgende artikel

In Memoriam H.H.M. Hilgerdenaar (1937–2012)

Paul Klein

foto

Tijdens de voorbereiding van dit artikel over de verzameling van een van de vroegste leden van zowel VKTV als de Documentatiegroep '40–'45 bereikte ons het trieste bericht dat Harry Hilgerdenaar op 2 april j.l. is overleden. Hij was al geruime tijd ernstig ziek en mijn ontmoeting bij hem thuis in Amstelveen, enkele weken voor zijn dood, kon nog ternauwernood plaatsvinden. Een jarenlange behandeling met chemotherapie ten spijt is hij toch onverwacht overleden. De VKTV wenst zijn dochter en zijn zoons sterkte met dit verlies.

De Duitse propagandapers verzameld door Harry Hilgerdenaar

Voor dit nummer hebben we een lid van het allereerste uur opgezocht. We komen de naam Hilgerdenaar al tegen in de ledenlijst die met Au Courant jaargang 1 nummer 1 is meegezonden aan de 60 leden die de VKTV in maart 1986 al telde. Harry was toen al vijfentwintig jaar lang lid van de Documentatiegroep '40–'45! In die vroege jaren zestig, net verhuisd naar Amstelveen, kreeg zijn verzameling een enorme impuls toen zijn oog viel op een advertentie in het Amstelveensch Weekblad, waarin een enorme collectie Duitse kranten uit het interbellum en Wereldoorlog II werd aangeboden. De verkoper had sinds de jaren dertig al op diverse kranten een abonnement gehad en zijn huis was volgeraakt met al die tientallen bewaarde jaargangen. Door zijn zakelijke gevoel en zijn geduld (een verzamelaar veinst geen haast) verkreeg Harry stilaan een goede onderhandelingspositie en kon hij de hele partij geruime tijd later tegen een sterk gereduceerde prijs verwerven. Tientallen complete jaargangen van enkele Duitse dagbladtitels, waaronder de Völkische Beobachter, waren opeens in zijn bezit gekomen. De verkoper moest kleiner gaan wonen en had geen ruimte meer om al die bewaarde exemplaren van zijn langdurige abonnementen een plaats te geven. Harry, daarentegen, had die ruimte wel – en dat is eufemistisch uitgedrukt, gezien alleen al het perceel in Amstelveen waar hij 50 jaar heeft gewoond.

Voor de leden van de VKTV had Harry zijn andere adres in Waverveen opgegeven, de plaats die toevallig al centraal stond in het artikel over het Poldermuseum – zie het nummer van Au Courant van december 2011. Harry was zeer gezien in de polder Groot Mijdrecht, waar hij jarenlang lid is geweest van de Commissie van Goede Diensten, die met succes heeft gestreden tegen de plannen tot ontpoldering. Zijn begaanheid met het wel en wee van dit poldergebied bleek ook uit zijn enorme collectie regionale ansichtkaarten. Een geheel andere blijk van Harry's historische belangstelling vormen de catalogi van de allereerste automobielen, bijv. de Spyker (die tot 1926 is productie is geweest). Die heel vroege catalogi van automobielen waren voor Harry zelf het meest belangwekkende deel van zijn collecties. Hoewel, niet de catalogi maar de old-timers zelf, die in zijn garages gestald stonden, mochten er toch ook zijn.

foto

Op dit schilderij zien we Harry achter het stuur van een van zijn automobielen.

Wij, dagbladverzamelaars, koesteren liever de door hem verzamelde publicaties uit die zo heftige periode: van het ontstaan van de Weimarrepubliek tot en met het einde van de Tweede Wereldoorlog. Hoe die democratisch tot stand gekomen Republiek werd vervangen door Hitler's NSDAP is allemaal te reconstrueren uit Harry's jaargangen dagbladen van dat interbellum. Een saillante gebeurtenis staat vermeld in deze drie opeenvolgende edities van de Berliner Lokal-Anzeiger (Zentral-Organ für die Reichshauptstadt), die de Bierkellerputsch van 8 november 1923 beschrijven.

foto

Hierboven zien we de ochtendeditie van vrijdag 9-11-1923 met de kop:
Das bayerische Kabinett gewaltsam gestürzt. Ein Aufruf der Reichsregierung. An das deutsche Volk!
foto
De tweede afbeelding is van de avondeditie van 9 november, met als kop:
Die Reichswehr im Straßenkampf gegen Hitler. Aussicht auf baldige Niederkämpfung des Putsches. Hitler und Ludendorff im Kriegsministerium verschanzt.
foto
De derde afbeelding is van de ochtendeditie van zaterdag 10 november, die meldt:
Ludendorff und Hitler verhaftet. Das Wehrkreiskommando von der Reichswehr erstürmt.

Harry reisde graag met andere verzamelaars naar Duitsland en Oost-Europa op zoek naar documenten en kranten voor zijn verzameling; hij beschikte over een perskaart en kon daarmee toegang krijgen tot bijzondere plaatsen op zijn reizen naar bv. de DDR en Polen. Destijds heeft hij ook regelmatig contact gehad met andere grote verzamelaars van politieke pamfletten, die net als Harry vroege leden van de VKTV waren.

In 1979 heeft onze Harry, net als in 1971 die andere Harry (Mulisch, zoals beschreven in diens boek De Toekomst van Gisteren), de NSDAP-architect Albert Speer thuis opgezocht. Het bewijs van zijn bezoek aan Speer laat Harry mij zien op een op 8-4-1979 door Albert Speer ondertekende doorslag van diens brief aan Hitler d.d. 6-12-1944. Harry kreeg van Speer enkele gewaarmerkte documenten mee ("Ich bestätige dass es sich hier um Originalschrift aus dem Jahre 1944 handelt"). Genoemde brief (van 2 kantjes) van Speer aan Hitler draagt het rode stempel "Geheime Reichssache" en begint met: "Mein Führer, es steht zur Diskussion, ob in den nächsten Wochen erneut größere Einziehungen aus der Rüstung und Kriegsproduktion vorgenommen werden können. Hierzu gebe ich folgende Stellungnahme ab: . . . Heil sein Führer! Gez. Speer". Ook heeft Harry, naar eigen zeggen, nog kans gezien (toen dat nog net kon, als je de weg wist) om de bunker in Berlijn te bezoeken; hij heeft met eigen ogen zelfs de bedjes gezien, waarin de kinderen [van Goebbels derhalve, anders dan Harry mij vertelde] hebben geslapen . . . (zover was Harry Mulisch niet gekomen; zie het hoofdstuk Een ruïne in Berlijn, in De Zaak 40/61).

Andere bijzondere documenten in Harry's verzameling zijn die uitgaven van de Deutsche Zeitung in den Niederlanden, zoals van 5 mei 1945, die de volgende tekst bevat (welke onwillekeurig doet denken aan de hilarische perscommuniqué's van die Irakese persofficier in Bagdad ten tijde van het Amerikaanse offensief van maart 2003): "Keine Kapitulation in Holland. Amtliche deutsche Erklärung. Den Haag, 5. Mai. Es wurde gestern abend in verschiedenen Städten des Westens der Niederlande das Gerücht verbreitet, wonach die deutschen Truppen in Holland kapituliert haben sollen. Diese Gerüchte gehen zurück auf missverstandene Feindmeldungen. Es kann bestimmt erklärt werden dass alle Nachrichten über eine Kapitulation in Holland falsch sind. Die Bevölkerung wird daher ernstig ermahnt, sich vor Demonstrationen jeglicher Art zu hüten, da sonst im Interesse der Aufrechterhaltung von Ruhe und Ordnung die entsprechenden Massnahmen ergriffen werden müssen."

foto

Nog fraaier maakte de Wacht im Westen het de volgende dag; de voorpagina van die 6de mei 1945 is hier afgebeeld.

Helaas was het tijdens mijn bezoek niet mogelijk om veel meer van Harry's verzameling te bekijken dan enkele mappen met bijzondere dagbladen die hij speciaal voor mij tevoorschijn had gehaald. Hij leidde me ook rond in die kamer die vol stond met krantenleggers, boeken en diverse verzamelde attributen, maar er was nog zoveel meer in huis om te laten zien. Van een vervolgafspraak mocht het helaas niet meer komen.

Het is te wensen dat via geëigende wegen Harry's onderscheidene deelcollecties terechtkomen bij die verzamelaars die het historische belang ervan weten te koesteren.