naar vorige artikel

Au Courant 20 / 2 (juni 2013), 5 pagina's

dit artikel in pdf

naar volgende artikel

Historische kranten: van papier en inkt naar pdf en jpg

Paul Klein

Nu de Koninklijke Bibliotheek (KB) stelselmatig miljoenen krantenpagina's heeft laten scannen, is Nederland op het gebied van digitale toegang tot de persgeschiedenis voorop gaan lopen. Tal van dag-, week- en maandbladen en ook andere documenten zijn de laatste paar jaar gescand, doorzoekbaar gemaakt en, heel belangrijk, online gezet op www.kb.nl. Ook 80 tijdschriften uit de periode 1850–1940 staan online. Ook voor ons als liefhebbers van oorspronkelijke, gedrukte uitgaven is die website een mooi hulpmiddel, bijvoorbeeld om te verifiëren of de eigen verzameling aanvulling behoeft. Dat de KB acht miljoen krantenpagina's heeft gedigitaliseerd, heeft u al op pag. 6 van Au Courant van december 2012 kunnen lezen. Dit grote project Databank Digitale Dagbladen is eind vorig jaar afgesloten. Ook het project Metamorfoze (met een z!) heeft ertoe bijgedragen dat pagina's van tijdschrift- en krantentitels zijn en nog steeds worden gescand; dit kleinere project gaat namelijk nog wel door met het toevoegen van nieuwe titels.

Het resultaat van beide projecten mag er zijn: er valt enorm veel terug te zoeken en dat kan op verschillende manieren. Ook dag-, week- en maandbladen van sommige externe bronnen (maar niet van alle) staan op de website van de KB; de hele lijst telt 1600 titels. Ook in de nabije toekomst komen er, dankzij Metamorfoze, jaarlijks nog enkele tientallen te scannen titels bij. Zo is in 2011 het budget goedgekeurd om de Volkskrant uit de jaren 1920–1939 te scannen. Dat technische werk en alle nazorg vereist de nodige tijd en daarom is er momenteel nog geen enkele Volkskrant-pagina op de KB-website te vinden. Evenmin vinden we online het Algemeen Dagblad, Trouw en Het Parool (m.u.v. de oorlogskranten, dankzij een speciaal fonds).

Niet alleen de Koninklijke Bibliotheek, maar ook regionale archieven bieden digitale toegang tot hun krantencollecties (vaak met hulp van Metamorfoze). Een voorbeeld is www.hetutrechtsarchief.nl/collectie/kranten, waar het Utrechts Nieuwsblad van 1893 t/m 1967 is terug te vinden in jpg-formaat. De website van de KB omvat dus niet alle gescande dagbladen, want deze Utrechtse krant ontbreekt daar.

kranten.kb.nl

De KB beoogt met name historische kranten toegankelijk te maken; de nadruk ligt dan ook op decennia vroeger in de 20ste eeuw. De meest recente uitgaven van dagbladen op de krantensite van de KB dateren van februari 1995 en die betreffen de pagina's van Amigoe uit Curaçao. De Leeuwarder Courant, het Nieuwsblad van het Noorden, De Telegraaf, het Nederlands Dagblad en het Limburgs Dagblad zijn na te zoeken tot eind 1994/begin 1995. Terugreizend in de tijd verschijnt op 30-03-1991 een zevende krantentitel, zijnde de laatste verschijningsdatum van Het Vrije Volk, voor zowel zijn Weekeditie (die alleen verkrijgbaar was buiten het Rijnmondgebied) als zijn dagelijkse middageditie (juist alleen in Rotterdam en omgeving verkrijgbaar). Het een beetje raar om van Hét Vrije Volk te spreken; er waren meer dan 40 verschillende edities van deze krant, ieder met zijn eigen berichten en lay-out op de voorpagina. De KB-site toont steeds de Rotterdamse editie.

Wat is waarheid bij een opgegeven datum?

Een jaar eerder, op 28-4-1990, zien we dagblad De Waarheid met scans van zijn ‛posteditie’. In Den Haag ontving de KB dus niet de Amsterdamse editie (die natuurlijk ook per post had kunnen worden toegezonden; het ging de KB immers om archiefdoeleinden en niet om zo snel mogelijk een exemplaar te ontvangen). De Waarheid was een middagkrant. De posteditie werd enige uren later gedrukt om nog met de nachtposttreinen verzonden te kunnen worden, maar wel al gedateerd op de volgende dag. Een vergelijkbare dateringstruc kennen we van Le Monde, die 's middags in Parijs te koop is met de datum van de volgende dag. Zo krijgen we hetzelfde nieuws bij een mengeling van opgegeven zoekdata. Overigens werd De Waarheid decennialang gedrukt door Dijkman, een drukkerij uit 1936, die juist deze maand een dreigend faillissement probeert te voorkomen.

De hele jaren 1980 door biedt de KB-website alleen deze acht titels: De Waarheid, Amigoe, Nederlands Dagblad, Het Vrije Volk, Nieuwsblad van het Noorden, Limburgs Dagblad, Leeuwarder Courant en De Telegraaf. Als we bij de jaren zeventig arriveren, komt tot eind 1978 het Surinaamse weekblad de Vrije Stem erbij. Van andere kranten zijn voorlopig alleen oudere uitgaven beschikbaar. Zo komen er steeds meer gescande kranten bij als we verder teruggaan in de tijd, met 170 kranten in mei 1945 (zie verderop). De pagina's van het Algemeen Handelsblad zijn op te zoeken tot en met 1940, die van de Nieuwe Rotterdamse Courant tot en met 1929.

We zien voor diverse titels wel hiaten in de digitale collectie. Het Nieuwsblad van het Noorden valt een aantal maanden weg in 1989, De Telegraaf ontbreekt in januari 1988. Noodedities van noordelijke dagbladen, uitgebracht vanwege hevige sneeuwval in februari 1979, ontbreken ook. We hadden al opgemerkt dat van het Algemeen Handelsblad juist de maanden rondom het Palingoproer in 1886 ontbraken.

foto
De Amsterdamse editie van De Waarheid is niet op de KB-site te vinden. Bovenstaande (middag)uitgave is gedateerd maandag 4 december 1978 en meldt: “De bijzondere strafkamer van de Haagse rechtbank heeft maandagmorgen beslist dat Menten onmiddellijk in vrijheid wordt gesteld.”
foto
De KB-website toont (bijna) dezelfde voorpagina in De Waarheid in de editie die als datum draagt: dinsdag 5 december 1978. Hoewel niet als zodanig in de mast head vermeld, is dit de posteditie, die dinsdagochtend arriveert in de rest van het land.

Hoe vind je een specifiek krantenartikel?

De homepage www.kb.nl heeft een tabblad "Historische kranten" ? klik daarop en vul iets in op de zoekbalk, bijvoorbeeld de vier letters “vktv”. Dan worden we naar de achterliggende webpagina kranten.kb.nl gevoerd en komen 28 resultaten in beeld, bijna alle foutieve interpretaties van deze 4 letters! De software om de karakters te herkennen probeert ook deze vier letters terug te vinden in illustraties van advertenties. Alleen het derde antwoord is een treffer: het artikel ‛De liefde voor oud papier kan soms ver gaan’, in het Nieuwsblad van het Noorden van zaterdag 27 november 1993. Dit is een verslag van onze tentoonstelling in het Haagse Nieuwspoort, die ook in Au Courant van december 1993 is besproken.

De afbeelding hier direct rechts geeft het resultaat als plaatje, dus in jpg. Met de schuifbalk in de linkerkolom is de tekst te vergroten.
Verder rechts staat ditzelfde artikel (op pag. 13 van die zaterdagkrant) in pdf-formaat, daardoor terug te vinden met deze specifieke link. Het downloaden van de pdf (in dit geval 52 pagina's, waarvan pag. 13 de gezochte pagina is) kan even duren (of helemaal niet lukken); bedenk dat pdf-bestanden van de hele krant tientallen megabytes groot zijn.

foto foto

kranten.kb.nl/search

Wie eenmaal hier is aangekomen, kan beter verder gaan bij ‛Geavanceerd zoeken’ (zie bovenaan het scherm), maar krijgt dan dit zoekvenster te zien, met de verrassende tekst “Zoekterm invullen is niet verplicht”. Een begin- en einddatum op te geven en een keuze te maken uit vier selectiecriteria is kennelijk belangrijker dan een zoekterm op te geven. Geselecteerd kan worden op: verspreidingsgebied, soort bericht, krantentitels en plaats van uitgave. Bij ‛periode’ kan het handig zijn dezelfde datum twee keer in te voeren. Als we bij ‛vanaf’ 08-05-1945 invullen en deze datum ook bij ‛t/m’ aangeven, maar verder geen selectie op de vier genoemde criteria, dan komen 170 kranten van die achtste mei tevoorschijn. Als we de lijst doorlopen, zien we als 104de resultaat Het Parool met een verslag van de schietpartij op de Dam vanuit de Grote Club, die de vorige middag plaatsvond en onlangs herdacht werd met een reconstructie, inclusief draaiorgel om dekking achter te zoeken. Aan de hand van een gegeven van Louis Nierijnck elders in deze Au Courant (noodlanding in Gander, zie pag. 19) vergelijken we de verschillende presentaties van het zoekresultaat. Hier gaat het om De Telegraaf (dus we selecteren 1 krant) en kiezen vervolgens: Alle gebieden, Gehele krant, Alle Plaatsen en een ruime periode: van 01-01-1960 t/m 31-12-1995. We komen terecht op de voorpagina van zaterdag 22 augustus 1981 (64 pagina's). Als we de pdf-versie kiezen, downloaden we een bestand van 35 Mbytes, dus alle 64 pagina's tegelijk. Dat lukt niet altijd; probeer het dan een andere keer. De server van de KB is er mogelijk niet op berekend dat vele bezoekers tegelijk zulke hoeveelheden data downloaden. Het artikel dat op de titelpagina begint, gaat verder op pagina 6, kolom 4, een voor De Telegraaf notoire opmaakmethode. Maar gelukkig heeft de KB hier rekening mee gehouden: bij ‛Bekijk’ geeft de versie ‛Tekst’ inderdaad de complete tekst: de openingstekst op pag. 1 is samengevoegd met de vervolgtekst op pag. 6 (zie afbeelding links hieronder)!

foto

Hoe de krantenpagina's op de eigen PC op te slaan

De pdf-versie, die er a priori toe dient de lay-out van het origineel exact weer te geven (zoals midden hieronder afgebeeld), mist wel het fijne contrast van een gefotografeerde pagina. Daarom is ook de optie aanwezig om de pagina's in jpg-formaat te bekijken (zie afbeelding rechts hieronder).
U weet toch dat van elke pagina op het scherm met een schermafdruk een plaatje in jpg gemaakt kan worden, dus ook van een stukje van de pdf-pagina? Als het scherm toont wat u wilt vastleggen in jpg, druk dan de ‛print screen’ toets in en vervolgens Control+A. Daarna kan het resultaat met Control+V worden ingelezen in een fotobewerkingsprogramma, waar desgewenst een uitsnede kan worden gemaakt om uiteindelijk over te houden waar het u om gaat. Op deze manier zijn alle plaatjes in dit artikel vervaardigd.

foto foto foto

Koninklijke Bibliotheek te Brussel (KBR)

Belgische kranten zijn ook gedigitaliseerd, maar anders dan in Den Haag worden in Brussel door de KBR de resultaten niet op het internet openbaar gemaakt. “Door de strikte naleving van de wetgeving op het auteursrecht kunnen de gedigitaliseerde kranten uitsluitend geconsulteerd worden in de leeszaal van de afdeling Kranten”, zo vermeldt de KBR-website. Alleen op de schermen binnen de muren van de KBR wordt een selectie aangeboden van de Belgische dagbladpers tussen 1831 (jaar 1 van België) en 1970, “met inbegrip van de gecensureerde pers van beide wereldoorlogen”. Drie miljoen pagina's uit zeventig Belgische kranten zijn er digitaal op te zoeken, daar bij de KBR aan de Keizerslaan 4 in hartje Brussel. Iets dergelijks geldt bij onze Koninklijke Bibliotheek ook: Nederlandse kranten van na 1995 zijn niet op het internet te raadplegen, maar wel op de computerschermen aan het Prins Willem Alexanderhof 5, hartje Den Haag.

KB-leden zien nog veel meer kranten

De KB biedt tegen geringe betaling veel extra's, waaronder de nieuwsdatabank LexisNexis Academic NL (zie catalogi.kb.nl ). Deze online dienst toont in een tekstversie nieuwsartikelen van recente jaargangen van tientallen regionale, nationale en internationale dagbladen. Wie hier de zoekterm ‛tijdschriftenverzamelaars’ opgeeft, vindt 17 resultaten, waaronder een artikel over Andries Kreuzen uit het Dagblad van het Noorden van 14-9-2002, over Jan de Wit uit het Brabants Dagblad van 4-2-2000, een satirische column van Hans Renders (de huidige hoogleraar Biografie) over de dwangneurose van krantenverzamelaars en over Au Courant 5/3, pag. 18 in NRC Handelsblad van 14-12-1991 en over de eerder genoemde tentoonstelling in Nieuwspoort in het Algemeen Dagblad van 1-12-1993. Zo vind je nog eens wat voor € 15/jaar! Kortom: vanaf een betaalde site van de KB komen we terecht bij titels (bv. Algemeen Dagblad) en perioden (van 1980 tot heden) die ontbreken op de openbare KB-website.